علیرضا امیری

مرگ ایوان ایلیچ شاید بیش از آنکه درباره‌ی مرگ باشد، درباره‌ی لحظه‌ای باشد که انسان ناگهان می‌فهمد تمام آن چیزی که زندگی نامیده، ممکن است فقط مجموعه‌ای از عادت‌ها، مناسبات اجتماعی و انتخاب‌هایی بوده باشد که هیچ‌وقت واقعا انتخابشان نکرده است. تلستوی بی‌رحمانه نشان می‌دهد که مرگ، برخلاف آنچه تصور می‌کنیم، همیشه پایان زندگی نیست. گاهی نخستین لحظه‌ای است که آدم را وادار می‌کند بپرسد آیا پیش از آن اصلا زندگی کرده است یا نه. شاید ترسناک‌ترین بخش کتاب، خود مرگ ایوان ایلیچ نباشد، بلکه این باشد که او در آستانه‌ی مرگ، تازه متوجه می‌شود چقدر از زندگی‌اش را برای چیزهایی صرف کرده که در لحظه‌ی آخر هیچ اهمیتی ندارند.

گاهی بیگانه بودن، نه به معنای بیگانه بودن با جهان، بلکه بیگانه بودن با قواعدی است که جهان از ما انتظار دارد رعایتشان کنیم. کامو در بیگانه بیش از آنکه داستان یک انسان بی‌احساس را روایت کند، ما را با جامعه‌ای مواجه می‌کند که بیش از خود عمل، از نپذیرفتن قواعد عاطفی و اخلاقی رایج خشمگین می‌شود. مورسو شاید عجیب نباشد. عجیب‌تر، جهانی است که از او انتظار دارد احساسات مشخصی را در زمان مشخصی و به شیوه‌ی مشخصی نمایش دهد. شاید مسئله‌ی اصلی کتاب همین باشد. اینکه چقدر از آنچه انسان بودن می‌نامیم، واقعا انتخاب خود ماست و چقدرش اجرای نقشی است که جامعه برایمان نوشته است. کامو در نهایت ما را با یک سوال ناخوشایند تنها می‌گذارد که اگر از تمام این نقش‌ها و معناهای قراردادی فاصله بگیریم، چه چیزی از خود ما باقی می‌ماند؟