انقلاب های 1989: سقوط امپراتوری شوروی در اروپا

چیزی که از این کتاب برایم عجیب ماند، این بود که تاریخِ ۱۹۸۹ با وجود تمام اهمیت سیاسی‌اش، در نهایت از آدم‌های معمولی تشکیل شده است؛ آدم‌هایی که صبح سر کار می‌رفتند، شب به خانه برمی‌گشتند و احتمالا هیچ‌وقت فکر نمی‌کردند در طول زندگی‌شان شاهد فرو ریختن نظمی باشند که از کودکی آن را بخشی از واقعیت جهان تصور کرده بودند. همین مسئله باعث شد خیلی از اتفاقات کتاب را شخصی‌تر از چیزی که انتظار داشتم دنبال کنم. در بعضی قسمت‌ها بیشتر از رهبران، به مردمی فکر می‌کردم که سال‌ها یاد گرفته بودند چطور با ترس زندگی کنند. این‌ مسئله برای من از خودِ سقوط جالب‌تر بود. از طرفی، نقش گورباچف و تصمیم‌هایش مدام این فکر را در ذهنم می‌آورد که گاهی سرنوشت یک نظام به تصمیم آدم‌هایی وابسته می‌شود که خودشان هم نمی‌دانند دارند آخرین صفحه‌ی یک دوره را ورق می‌زنند. تاریخ بعدها برای همه‌چیز اسم و تاریخ دقیق پیدا می‌کند، ولی آدم‌هایی که درون آن زندگی می‌کنند معمولا چنین وضوحی ندارند. اما درباره‌ی اروپای شرقی، تفاوت تجربه‌ی کشورها بود. همه‌چیز را نمی‌شود زیر عنوان «انقلاب ۱۹۸۹» جمع کرد؛ لهستان، مجارستان، آلمان شرقی، چکسلواکی و رومانی هرکدام مسیر و فضای انسانی خودشان را داشتند. همین تفاوت‌ها باعث می‌شود بفهمیم فروپاشی یک ساختار سیاسی الزاما یک اتفاق یک‌شکل نیست و هر جامعه گذشته‌ی خودش را با خود به لحظه‌ی تغییر می‌آورد. ما همیشه تصور می‌کنیم آدم‌ها یا مخالف‌اند یا موافق، در حالی که زندگی واقعی پر از آدم‌هایی است که هم ناراضی‌اند، هم می‌ترسند، ولی ته دلشان آرزوی تغییر دارند. شاید همین خاکستری بودن آدم‌هاست که روایت شبشتین را برایم باورپذیرتر می‌کند. و بعد به خودِ آزادی می‌رسیم. چیزی که پیش از آن بیشتر شبیه یک آرزو بوده، بعد از رسیدنش تبدیل به مسئولیت می‌شود. دیگر نمی‌توانی همه‌چیز را به حکومت قبلی نسبت بدهی؛ باید انتخاب کنی و جواب انتخابت را هم بدهی. شاید ما امروز به گذشته نگاه می‌کنیم و سقوط آن نظام‌ها را اجتناب‌ناپذیر می‌بینیم، اما برای کسی که آن روزها را زندگی می‌کرد، هیچ‌چیز اجتناب‌ناپذیر نبود.