تنگنا

چرا باید این کتابو خوند؟ به زیبایی و هنرمندانه مسئله ی اخلاق رو به ما نشون میده آندریف به نظرم حتی زیباتر از داستایفسکی در کتاب جنایت و مکافات از ذهن یک جنایتکار جهان را به ما نشون میده میدونی فرق این دوتا نویسنده اینجاست که توی جنایات و مکافات قهرمان داستان آخرش به رستگاری میرسه و گناهش رو میپذیره اما در تنگنا ، قاتل احساس پشیمونی نمیکنه و مسئولیت گناهش را نمیپذیره

یک مفهومی در این کتاب ذهن منو آشفته کرد و اون هم اینکه چقدر یه انسان می‌تونه درونش پر از جنگ باشه، اما از بیرون صلح مطلق به نظر بیاد.

"به راستی من کیستم؟" اگر بخواهم هسته اصلی داستان را برای خودم توصیف کنم جواب همان سوالی است که در ابتدا مطرح کردم. کتاب را نه بخاطر استعاره ها یا توصیفات مثال زدنی و قابل تامل (نه لزوما زیبای) دکتر کرژنتسف، بلکه بخاطر دعوت کردن من به اعماق ذهن و وجودم دوست میدارم. روایت عجیب بود، در اوایل کتاب صحنه را همانند اتاق بازجویی نگاه میکردم؛ دکتر کرژنتسفی که در اتاقی تاریک با یک چراغ رو به روی من پشت یک میز چوبی نشسته و دارد مرا آماده یک سفر عمیق به اعماق ضمیر وجودی و ذهنی اش میکند. ناخوداگاه خودم را در جایگاه قاضی ای نگاه میکنم که با مرد دیوانه همراه می شود و گاه دلش به حال رنج های وصف ناشدنی مرد میسوزد و با اون همراه میشود و گاه از صلابت و سرسختی و غرور مضاعف و مفرط مرد به تنگ می آید و با هر تعریفی که دکتر از خود میکند شعله نفرتش بیشتر برانیگخته میشود. اما ناگهان به خود می آیم و میبینم که دکتر همانند همسفری جالب مرا به اعماق خودش و خودم می بَرد و دست در دست من از فراز و نشیب ها، از ثانیه و دقیقه های سپری شده، و از تاملات و تفکراتمان می گذرد. شگفتا! گویی از جایی به بعد جای من و دکتر عوض شده است، دکتر بازجو و من متهمِ جانی؛ دکتر من را سوال و جواب میکند، از اخلاقیات و عقایدم گرفته تا زندگی روزمره ام را در ترازوی منطق خود بدون آنکه حتی خودش به خودش اطمینان داشته باشد بالا و پایین می کند و می سنجد. در این اثنا دوباره خودم و دکتر را در جایگاه اولیه امان میبینم، دوباره منِ خواننده بازجو و محقق و دکتر در جایگاه دیوانه قرار دارد. حال میفهمم دکتر چه چیزی را میخواست به من بفهماند؛ بناراین از این وضع خسته میشوم و دستان دکتر را میگیرم و با خود به بیرون از این اتاق بازجوییِ کذایی میبرم. با دکتر قدم زنان از کنار سیاه چال مارهای سمی میگذریم و در راهروی این عمارتِ نامتناهی درِ تک به تک خانه هارا میزنیم تا شاید به نتیجه ای برسیم، اما چیزی جز سکوت نمیشنویم. به قلعه و اریکه ساخته شده از جمجمه هایش میرسیم و داستان های صعود و سقوطش را برایم بازگو میکند. گیج شدم! حال دست و پا گم کرده نمیدانم من دیوانه ام یا او؟ من قاضی ام یا او؟ من نیاز به اصلاح دارم یا او؟ میدانید جالب چیست؟ خودش هم نمیداند!... از روایت کتاب بگذریم و به واقعیت برگردیم. تنگنا با فراز و نشیب هایی که داشت من را با فهم و ادراک خودم دائما درگیر کرد، همانطور که در متون بالایی عرض کردم نمیدانستم که دیوانه و مجنون کیست. قطعا با کنار هم گذاشتن شواهد طبیعی و سلامت روان آدمی میتونستیم خودمون رو در جایگاه فرد سالم قرار بدیم اما نکته ای که بود این است که انگار دیوانه ماجرا خیلی از جاها واقعا دست برتر را بر ما داشت و ابعادی از تفکر و اخلاقیات و چه بسا وجوه جامعه شناسی را درک کرده بود که ما یا دید درستی به آنها نداشتیم و مجبورمان کرد به بازنگری یا اینکه کلا تا به حال به آنها توجه نکرده بودیم. از جایی به بعد تصمیم گرفتم که خودم را از جایگاه قضاوت عزل کنم و با دکتر کرژنتسف همانند دوستی همراه شوم و با او بی تعصبو بدون گارد به مکالمه بپردازم، اعماقش را درک کنم، ریشه های وجودی اش را بشناسم و در یک کلام او را درک کنم. این سوال را در وجودم به وجود آورد که آیا اصلا خودشناسی (در یک جهان بینیِ کاملا اگیزستانسیال) ممکن است و نیلِ به جایی میشود؟ اصلا ممکن است من هم یک کرژنتسف درون داشته باشم که این چنین در ظاهر مطمئن و مصمم در تصمیمات خود اما در باطن یک آشفته ذهنی بیش نباشد؟ در کل خواندن این کتاب رو از آندره یف عزیز که اولین تجربه من از خواندن آثار ایشان بود شیرین و مثبت تلقی میکنم و مشتاقانه و با آغوش باز به سراغ سایر آثار ایشان هم خواهم رفت (هرچند همچنان از مخافت های عقیدتی و ذهنیتی خودم با ایشان نمیتونم چشم پوشی کنم( در نهایت بگویم که فکر میکنم همه ما یک «تنگنا» در وجودمان داریم که بالاخره باید روزی از آن گذر کنیم... در انتقادی به تصویر جلد کتاب هم بگویم که انتخاب کردن تصویری از یک فرد خونسرد به جای یک فرد روان پریش میتوانست بهتر باشد.

چیزی که در تنگنا بیشتر از همه درگیرم کرد، سوال‌های کوتاهش بود سؤال‌هایی که در چند کلمه تمام می‌شن، اما جواب‌دادن به اون‌ها اصلاً ساده نیست. مرز بین عقل و جنون، شجاعت و دیوانگی و حقیقت و توجیه رو به شکلی به هم می‌ریزه که نمی‌شه به‌راحتی از کنارشون گذشت. اما تأثیرگذارترین بخش برای من، توصیف حمله و خیانت فکر به صاحبش بود جایی که ذهنی که قرار بوده پناه ادم باشه به زندانش تبدیل می‌شه و بهت خیانت می کنه بهت حمله می کنه برای من این کتاب اینجوری بود که کتاب تموم شد ولی سوال هاش نه!!!

تنگنا، روایتِ سقوطِ انسان در شکافِ میان “آنچه می‌پندارد هست” و “آنچه واقعاً هست” است؛ جایی که راه فرار از تنگنایِ هستی، تنها با عبور از ویرانه‌هایِ خودِمان ممکن می‌گردد.

راستش من نمیدونم باید به این کتاب چند ستاره بدم. یه کتاب کوتاهه که کلی سوال تو ذهن ادم ایجاد میکنه. اینکه جنون ناتوانی عقله یا ناتوانی دیگران در فهم عقل ما؟ اینکه در نهایت تظاهر به جنون باعث قتل شد یا بخاطر جنون قتل اتفاق افتاد؟ چقدر شخصیت اصلی از درون پاشیده بود و چقدر درگیر بود اما در نهایت آرامش مطلق رو نشون داد. یکی از بهترین قسمتهای کتاب بخشی بود که دکتر کرژنتسف ذهن خودش رو به خیانت به خودش متهم کرد.

بعضی کتاب‌ها رو واقعا نمی‌شه به راحتی توصیف کرد؛ باید بخونیشون تا بفهمی چطور ممکنه کلمه‌ها تا این اندازه به آدم نزدیک بشن. «تنگنا» برای من از همین کتاب‌ها بود. چیزی که بیشتر از همه جذبم کرد، صراحت نویسنده در توصیف ذهن و وضعیت شخصیتشه؛ بدون اینکه بخواد جنون، رنج یا افکار آشفته رو بزک کنه، ازشون تصویری زیبا و شاعرانه بسازه یا برعکس، برای تأثیرگذاری بیشتر اغراقشون کنه. بلکه فقط اجازه میده باهاشون به همون شکلی که هستن روبه‌رو بشیم. و درواقع اجازه میده با ذهنی متفاوت روبه‌رو بشیم، بدون اینکه مجبور باشیم باهاش موافق باشیم. میشه خودشیفتگی راوی رو نپذیرفت، با نیهیلیسمش مخالفت کرد و حتی بعضی از قضاوت‌هاش رو بی‌ارزش دونست، اما وقتی از مرزهای روانی انسان حرف می‌زنه، احساس کرد که می‌فهمی دربارهٔ چه چیزی صحبت می‌کنه. انتظار آدم از ادبیات همیشه این نیست که بهش امید بده، چیزی رو حل کنه یا حتی معنایی براش پیدا کنه. فقط می‌خواد تجربه‌ای رو بدون تعارف، بزک‌کردن و تحمیل معنای مثبت بیان کنه. آندره‌یف جرئت می‌کنه چیزهایی رو به زبان بیاره که معمولاً درباره‌شون با احتیاط حرف می‌زنیم و حاضر شده به قلمرویی وارد بشه که خیلی‌ها ترجیح می‌دن با چند جملهٔ امیدوارکننده از کنارش عبور کنن؛ قلمرویی که در اون، آدم ممکنه از افکار خودش بترسه، جهان براش بی‌معنا بشه و هیچ پاسخ آرامش‌بخشی هم در دسترسش نباشه. رنج برای اینکه واقعی باشه، لازم نیست آموزنده باشه. برای اینکه شایستهٔ همدلی باشه، لازم نیست ما رو قوی‌تر کنه، و برای اینکه حق داشته باشیم درباره‌اش حرف بزنیم، لازم نیست در پایان روایت به آرامش و پذیرش رسیده باشیم و این دقیقاً همون چیزیه که در نوشتار آندره‌یف هست؛ اون تجربهٔ ناخوشایند انسانی رو صرفاً به این دلیل که ناخوشاینده، سانسور نمی‌کنه. راوی مجبور نیست خودش رو به انسانی معقول، اخلاقی، امیدوار یا حتی دوست‌داشتنی تبدیل کنه تا اجازه داشته باشه حرف بزنه. میشه به زندگی علاقه داشت و هم‌زمان دربارهٔ بخش‌های بی‌رحمانه‌اش صادق بود. این دو هیچ تناقضی با هم ندارن. قرار نیست شخصیت داستان حتماً آدم دوست‌داشتنی یا قابل‌تأییدی باشه تا بشه درکش کرد و لازم نیست یک اثر نمایندهٔ تمام باورهای ما باشه تا احساس کنیم چیزی اساسی رو دربارهٔ تجربهٔ انسانی آشکار کرده. ارزش تنگنا دقیقا در همین امکانِ مواجهه‌ست؛ اینکه اثر به‌جای تحمیل یک نتیجهٔ مشخص، فضایی برای فکرکردن باقی می‌ذاره. به نظرم نوشتن از چنین فضایی، بدون افتادن به دام اغراق یا رمانتیزه‌کردن اون، کار ساده‌ای نیست. و درمورد ترجمه: برای من متن این‌قدر روان و درعین‌حال اثرگذار بود که تونستم بدون فاصله‌گرفتن از فضای روایت، درگیر جمله‌ها و فکرهای راوی بشم. به نظرم در کتابی که بخش مهمی از تأثیرش به لحن و ظرافت بیان وابسته‌ست، این موضوع اهمیت زیادی داره. و به نظرم جناب بهرامی با انتخاب‌هایی که در استفاده از کلمات فارسی داشته به معنای واقعی کلمه کتاب رو زینت داده و ترجمه‌شون فقط وسیلهٔ رسیدن به داستان نبوده، بلکه خودش بخشی از لذت ادبی کتاب شده. خلاصه «تنگنا» از اون کتاب‌هاست که دلم می‌خواد دربارهٔ تک‌تک صفحه‌هاش حرف بزنم؛ نه چون همهٔ حرف‌هاش رو قبول دارم، بلکه چون وادارت می‌کنه مکث کنی، دوباره بخونی و با ذهنی روبه‌رو بشی که نمی‌شه به‌سادگی از کنارش گذشت.

بنظرم کتاب خوبیه حال و هوای راسکولنیکف رو داره با این تفاوت که تا اخر روی نظر خودش میمونه اما راسکولنیکف وقتی نمیتونه نظریه که داشته اثبات کنه از درون میشکنه، راسکولنیکف دیوانه نبود کسی بود که میخواست مرزهارو برداره میخواست ثابت کنه میتونه مثل ناپلئون قتل انجام بده و بنظرم بیشتر دنبال برداشتن مرز خویی و بدی و نسبت بین خیر و شر در ذهن اجتماع و خودش بود اما اینجا با کسی سروکار داریم که اولش اصرار داره دیوانه نیست و همه چیز با برنامه بوده و بعد از درون با پرسش از خود مرزهای ذهنی خودش رو برمیداره و دچار فروپاشی میشه، درواقع اینجا پرسش از خود رو داریم که کجاییم و در جنایات و مکافات پرسش از سرچشمه خیر و شر

اگر ژانر روانشناسی جنایی دوست دارید پیشنهاد میکنم حتما بخونید؛ واقعا ارزش خوندن داره.

مردی که مرتکب قتل شده، تلاش می‌کنه ثابت کنه دیوانه نیست؛ اما در مسیر اثبات عقلانیتش، خودش بیشتر و بیشتر در ذهن آشفته‌اش گرفتار می‌شه. یک کتاب کوتاه که وقت زیادی نمیگیریه و خوندنش ارزشمنده.

یکی از کتاب های مورد علاقه منه و واقعا خوندنش رو پیشنهاد میکنم به همه

رمانی فلسفی روان شناسی از ادبیات روسیه . قتلی رخ داده . آیا قهرمان داستان ما مسبب آن بوده یا تصور می کند که قاتل است ؟ وجدان در کجای مناسبات اجتماعی ما قرار دارد ؟ « دیدم که تا ابد گیر افتاده‌ام در تنگنای ذهن خویش و زندانی‌ام در پیاله‌ی سر. نفرتی به همه‌کس در من جوشیدن گرفت. در خشمی که داشت فوران می‌کرد، مشتی روی میز کوبیدم و حرفی زشت بر زبان آوردم و با لذت ترس را در صورت‌های رنگ‌پریده‌شان به تماشا نشستم »

من آندره‌یف را پیش‌تر با خندهٔ سرخ شناخته بودم و تنگنا دومین مواجهه‌ام با او بود؛ و چه تجربه عجیبی. روایت ذهن بیماری که حتی بیماری خودش را باور ندارد و گمان می‌کند با زیرکی در حال تمارض است تا از مجازات بگریزد. چیزی که بیش از همه برایم جذاب بود، هنرمندی آندره‌یف در به تصویر کشیدن کشمکش‌های روانی و پیچیدگی‌های ذهن انسان بود؛ اینکه چطور قدم‌به‌قدم ما را وارد ذهن آشفته قاتل می‌کند، بدون آنکه مرز میان عقل و جنون، واقعیت و توهم را برایمان روشن نگه دارد. آن‌قدر با ذهن او همراه می‌شویم که خودمان هم مدام در تشخیص حقیقت دچار تردید می‌شویم. شاید هولناک‌ترین بخش داستان همین باشد: آدمی که دیگر نمی‌تواند به ذهن خودش اعتماد کند، اما هنوز تصور می‌کند کاملا بر آن مسلط است.

این کتاب هم بیشتر از آنکه بیرون را روایت کند، داستان ساخته شده در یک ذهن را نشان می‌دهد؛ ذهنی که مدام درگیر خودش است، نقش بازی می‌کند، با دیگران تعامل می‌کند و کم‌کم واقعیت خودش را درک نمی‌کند…. شخصیت اصلی مدام بین واقعیت و خیال، حقیقت و دروغ، عقل و جنون سرگردان است و چیزی که داستان را برای من جذاب کرد، همین بود؛ اینکه خودِ او هم دیگر نمی‌تواند تشخیص بدهد آیا هنوز می‌تواند به ذهنش اعتماد کند یا نه. این داستان کوتاه بیشتر از آنکه درباره‌ی اتفاقات بیرونی باشد، درباره‌ی تجربه‌ی از دست دادن اطمینان به خود است.⁩⁩

واقعا حکایت یک فروپاشی روانی

در کنار یادداشت های شیطان، مورد علاقه ترین منه از آندری یف. یه کتاب کوتاه از به قهقرا رفتن یک انسان

خیلی بیشتر از ارزش واقعی کتاب بهش بها داده شده . به نظرم کتاب متوسطی است با ترجمه ای درخشان .