مبین محمدی

این کتاب در حقیقت تحلیل جامعه‌ای است که روی انبار باروت ایستاده و در آستانه سقوط اخلاقی و سیاسی قرار دارد. نویسنده ما را به برلین سال‌های ۱۹۳۰ می‌برد؛ جایی که یاکوب فابیان به عنوان یک روشنفکر اخلاق‌گرا، زوال ارزش‌ها و بحران‌های اقتصادی را تماشا می‌کند، بی‌آنکه قدرتی برای تغییر داشته باشد. کستنر در خلق اتمسفر ملتهب، اضطراب شهری و طنز سیاهی که بوی فاجعه می‌دهد، بسیار موفق عمل کرده است. فابیان آینه‌ای از انسان سرگردانی است که میان اصول اخلاقی خود و واقعیت بی‌رحم جامعه گیر افتاده است. با این حال، تعادل داستان در اینجاست که روایت تا حد زیادی اپیزودیک و پراکنده است؛ ما با یک اثر داستانی روبرو نیستیم، بلکه شاهد یک‌سری تصاویر و خرده‌روایت‌ها از انحطاط برلین هستیم. انفعال بیش از حد فابیان و پایان‌بندی تلخ و تا حدی پوچ کتاب، اگرچه نمادین است، اما ممکن است به مذاق مخاطبی که به دنبال پویایی و پیشرفت در شخصیت‌هاست، خوش نیاید.

در این اثر ما با داستان کسانی روبرو هستیم که گویی تمام عمرشان را در حال گم‌گشتگی گذرانده‌اند و حالا در فصل ریزش، سعی می‌کنند تکه‌های گمشده‌ی روحشان را در دیگری پیدا کنند. روایت کتاب هم شبیه به یک گشت‌ و گذار در خاطرات و زخم‌ها است. تحلیل من از این اثر این است که نویسنده به خوبی توانسته است لحظات درک متقابل را به تصویر بکشد؛ آن لحظاتی که دو انسان می‌فهمند تنهایی‌شان شبیه به هم است. اما در عین حال، تمرکز بیش از حد روی این حالات درونی و توصیفات احساسی، باعث شده که پیشبرد خود داستان و اتفاقات بیرونی، کمی کمرنگ شود. در واقع، ما با یک روایت استاتیک روبرو هستیم که در آن حس بر اتفاق پیشی گرفته است. اثری است که در لمس ظرافت‌های عاطفی موفق است، اما شاید در ساختار داستانی، جسارت کافی برای ایجاد یک تحول عمیق را نداشت.

در مواجهه با کتاب باید بگویم‌ با متنی روبرو شدم که تلاش می‌کند میان جنایت و اخلاق، پلی بسازد. کتاب برای من بد نبود؛ اما در عین حال، در برخی نقاط دچار تکرار می‌شد. نقطه قوت اثر، در پرداختن به این پرسش اخلاقی است که: «آیا هر کسی که قانونا محکوم است، لزوما از نظر اخلاقی مقصر است؟» نویسنده ما را به چالش می‌کشد تا ببینیم چگونه محیط و پیش‌داوری‌ها، تعریف ما از درست و نادرست را تغییر می‌دهند. از نظر من، این کتاب بیشتر یک مطالعه بر روی ترس‌های انسانی است. نه آنقدر بلندپروازانه بود که من را مبهوت کند، و نه آنقدر سطحی که رهایش کنم.