مبین محمدی

ماری فولبروک، تاریخ آلمان را از جنگ جهانی اول آغاز می‌کند و مسیر پرپیچ‌وخم آن را از امپراتوری آلمان و جمهوری وایمار تا نازیسم، جنگ جهانی دوم، تقسیم کشور و سرانجام اتحاد دوباره دنبال می‌کند؛ روایتی که در آن تغییرات سیاسی همواره درون تحولات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی معنا پیدا می‌کنند. یکی از ویژگی‌های مهم کتاب، فاصله گرفتن از روایت‌هایی است که تاریخ آلمان را صرفا به ظهور هیتلر و جنایات نازیسم محدود می‌کنند. فولبروک نشان می‌دهد که فهم این دوره نیازمند شناخت جامعه‌ای است که جنگ، شکست، بحران اقتصادی، بی‌ثباتی سیاسی و دگرگونی‌های اجتماعی را در فاصله‌ای کوتاه تجربه کرد. در چنین بستری، افراط‌گرایی سیاسی دیگر پدیده‌ای جدا از زندگی روزمره نیست و باید آن را در پیوند با تجربه‌ی عمومی جامعه بررسی کرد. جنگ جهانی اول در این روایت تجربه‌ای است که رابطه‌ی دولت، جامعه و شهروندان را دگرگون کرد. میلیون‌ها انسان با خشونت صنعتی، فقر و تغییرات ناگهانی در زندگی روزمره روبه‌رو شدند و همین تجربه، فضای اجتماعی پس از جنگ را تحت تأثیر قرار داد. فولبروک در بررسی جمهوری وایمار نیز توجه را به این مسئله معطوف می‌کند که ایجاد نهادهای دموکراتیک به‌تنهایی برای تثبیت یک نظام سیاسی کافی نیست. مشروعیت سیاسی، وضعیت اقتصادی، فرهنگ عمومی و تجربه‌ی تاریخی شهروندان همگی در دوام یا فرسایش یک نظم سیاسی نقش دارند. وایمار از همین منظر نمونه‌ای مهم از فاصله‌ی میان تأسیس یک نظام دموکراتیک و ریشه‌دار شدن آن در جامعه است. فولبروک نشان می‌دهد که بحران‌های اقتصادی و سیاسی زمانی اهمیت تاریخی پیدا می‌کنند که گروه‌ها و سازمان‌های سیاسی بتوانند برای آنها معنا و زبان مشترکی بسازند و بخش‌هایی از جامعه را حول آن بسیج کنند. از این زاویه، تاریخ نازیسم، تاریخ جامعه‌ای نیز هست که در شرایط بحرانی، در معرض شکل‌های تازه‌ای از سیاست توده‌ای قرار گرفت. توجه کتاب به زندگی اجتماعی، تجربه‌ی زنان، خانواده، نسل‌ها و تغییرات فرهنگی نیز تصویری متفاوت از تاریخ سیاسی آلمان ایجاد می‌کند. همین نگاه اجتماعی باعث می‌شود تاریخ یک کشور از مجموعه‌ای از نام‌ها و تاریخ‌ها به تجربه‌ی انسان‌هایی واقعی تبدیل شود. بخش مربوط به آلمان پس از ۱۹۴۵ نیز اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا فولبروک نشان می‌دهد که شکست نازیسم پایان یک مسئله نبود و جامعه‌ی آلمان وارد مرحله‌ای تازه از بازسازی سیاسی و اجتماعی شد. شکل‌گیری دو آلمان، تفاوت مسیرهای جمهوری فدرال و جمهوری دموکراتیک آلمان و سپس اتحاد دوباره، نشان می‌دهد که تاریخ پس از جنگ را نمی‌توان صرفا ادامه‌ی مستقیم گذشته دانست؛ هر دوره، نهادها و تجربه‌های تازه‌ای ایجاد می‌کند که خود به بخشی از تاریخ بعدی تبدیل می‌شوند. آنچه این کتاب برجسته می‌کند، اهمیت نگاه تاریخی به جوامعی است که در مدت کوتاهی چندین شکل متفاوت از نظم سیاسی و اجتماعی را تجربه کرده‌اند. آلمان قرن بیستم را نمی‌توان با یک علت واحد توضیح داد؛ جنگ، اقتصاد، فرهنگ، نهادهای سیاسی، تجربه‌های نسلی و تصمیم‌های انسانی در کنار یکدیگر مسیری پیچیده ساخته‌اند. فولبروک با قرار دادن این عناصر در یک روایت پیوسته، تاریخ آلمان را از مجموعه‌ای از نقاط عطف جداگانه به فرایندی تاریخی تبدیل می‌کند که در آن گذشته دائما بر امکان‌های آینده اثر می‌گذارد.

خواندن این کتاب، ورود به دوره‌ای است که تاریخ اروپا در آن هنوز مسیر قرن بیستم را پیدا نکرده بود. بروئه انقلاب آلمان را از لحظه‌ی سقوط قیصر فراتر می‌برد و شش سال پرآشوب را دنبال می‌کند؛ از اعتصابات و شوراهای کارگری و سربازان تا قیام‌های اسپارتاکیستی، بحران جمهوری نوپا و آخرین تلاش انقلابی در ۱۹۲۳. یکی از امتیازهای مهم اثر، توجه بروئه به خودِ طبقه‌ی کارگر است؛ نه به‌عنوان توده‌ای یکدست که در لحظه‌ای معین وارد تاریخ می‌شود، بلکه مجموعه‌ای از جریان‌ها، سازمان‌ها و تجربه‌های متفاوت که درباره‌ی جنگ، اصلاحات، انقلاب و آینده‌ی سوسیالیسم برداشت‌های یکسانی نداشتند. همین تنوع اجتماعی، فهم شکاف میان سوسیال‌دموکراسی و گرایش‌های انقلابی را بسیار روشن‌تر می‌کند. در روایت بروئه، مسئله‌ی شوراها نیز از یک نهاد انقلابی فراتر می‌رود. شوراهای کارگری و سربازان در فاصله‌ی میان فروپاشی نظم قدیم و شکل‌گیری نظم جدید، برای مدتی به یکی از اشکال اصلی سازمان‌یابی سیاسی تبدیل شدند؛ تجربه‌ای که نشان می‌دهد در شرایط فروپاشی اقتدار، مسئله‌ی اینکه چه کسی حق تصمیم‌گیری دارد می‌تواند پیش از آنکه قانون اساسی یا دولت جدید شکل بگیرد، در خیابان‌ها و محل‌های کار تعیین شود. رویارویی سوسیال‌دموکرات‌ها با اسپارتاکیست‌ها نیز یکی از پیچیده‌ترین وجوه کتاب است. بروئه نشان می‌دهد که اختلاف میان اصلاح و انقلاب؛ این دو برداشت از آینده‌ی جامعه، در شرایط واقعی قدرت سیاسی، خشونت، انتخابات و سازمان‌دهی کارگران به انتخاب‌هایی متفاوت منجر شدند و همین شکاف، سرنوشت جمهوری وایمار را نیز تحت تأثیر قرار داد. مقایسه‌ی انقلاب آلمان با روسیه برای من یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این کتاب است. آلمان از نظر صنعتی و سازمان‌یافتگی طبقه‌ی کارگر با روسیه تفاوت اساسی داشت و با این حال انقلاب در آنجا نتوانست همان مسیر را طی کند. این تفاوت نشان می‌دهد که هیچ وضعیت اقتصادی یا اجتماعی به‌تنهایی شکل آینده را تعیین نمی‌کند و تاریخ هر کشور به ترکیب خاصی از نیروهای اجتماعی، سنت‌های سیاسی و تجربه‌های تاریخی وابسته است. بروئه در روایت سال ۱۹۲۳، مسئله‌ی دیگری را پیش می‌کشد: لحظه‌ای که انتظار انقلاب می‌تواند خود به بخشی از منطق سیاسی تبدیل شود. بحران اقتصادی، اشغال روهر و بی‌ثباتی سیاسی فضای انفجاری ایجاد کرده بودند، اما وجود چنین شرایطی الزاما به معنای وجود یک مسیر روشن برای انقلاب نبود. فاصله‌ی میان یک بحران عمیق اجتماعی و امکان تبدیل آن به دگرگونی سیاسی، یکی از دقیق‌ترین مسائلی است که این کتاب برای من برجسته می‌کند. بروئه به ما امکان می‌دهد دوره‌ای را ببینیم که در آن جمهوری، سوسیالیسم، کمونیسم و ضدانقلاب هنوز در حال آزمودن ظرفیت تاریخی خود بودند و سرنوشت هیچ‌یک از این مسیرها از پیش نوشته نشده بود.

رابینوویچ در این روایت، تصویری بسیار پیچیده‌تر از رابطه‌ی میان حزب، رهبران و توده‌های انقلابی ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن بلشویک‌ها نیرویی کاملا منسجم و مسلط بر وقایع نیستند و خودشان نیز ناچارند در برابر شتاب حوادث تصمیم بگیرند. ما انقلاب اکتبر را از پایانش می‌شناسیم و همین آگاهی، ناخواسته تمام حوادث پیش از آن را به مقدمه‌ای اجتناب‌ناپذیر برای پیروزی بلشویک‌ها تبدیل می‌کند؛ در حالی که پتروگرادِ تابستان ۱۹۱۷ چنین قطعیتی نداشت. قیام ژوئیه در فضایی شکل گرفت که نیروهای سیاسی هنوز در حال آزمودن حدود قدرت خود بودند و حتی آینده‌ی خود انقلاب نیز روشن نبود. رابینوویچ با بررسی مناسبات درونی حزب بلشویک، نقش سربازان، کارگران و ملوانان و واکنش نیروهای سیاسی مختلف، نشان می‌دهد که میان اراده‌ی رهبران و حرکت توده‌ها همیشه هماهنگی وجود ندارد. اینجا انقلاب از یک طرح سیاسی به یک فرایند زنده تبدیل می‌شود؛ فرایندی که در آن یک تصمیم می‌تواند تحت فشار خیابان تغییر کند و نیرویی که تصور می‌کند حوادث را هدایت می‌کند، ناگهان با شرایطی روبه‌رو شود که خودش ایجاد نکرده است. در مقایسه با روایت‌هایی که نقش لنین و دستگاه حزبی را در مرکز تحولات قرار می‌دهند، رابینوویچ توجه بیشتری به چندمرکزی بودن قدرت دارد. پتروگراد در این روایت شهری است که نیروهای متعددی در آن هم‌زمان فعال‌اند و هرکدام برداشت متفاوتی از بحران سیاسی دارند. همین چندگانگی کمک می‌کند بفهمیم چرا قیام ژوئیه را نمی‌توان صرفا یک مرحله‌ی شکست‌خورده در مسیر اکتبر دانست؛ این واقعه نشان می‌دهد که انقلاب پیش از آنکه به پیروزی برسد، بارها می‌تواند مسیر خود را تغییر دهد. انسان‌هایی که در پتروگراد زندگی می‌کردند از آنچه چند ماه بعد رخ می‌داد خبر نداشتند؛ هر تصمیمشان بر اساس اطلاعات ناقص، فشارهای روزمره و تصوری محدود از آینده گرفته می‌شد. تاریخ بعدها همه‌ی این انتخاب‌ها را در یک روایت منسجم کنار هم قرار داد، اما خودِ بازیگران تاریخی چنین تصویری در اختیار نداشتند. رابینوویچ با بازگرداندن این پیچیدگی، انقلاب روسیه را به تاریخی پر از تردید، رقابت و امکان تبدیل می‌کند.

خواندن این مجموعه‌ یک رویارویی عمیق با جامعه‌ای است که در حال فروپاشی و بازسازی است. لوفور در این اثر، برخلاف بسیاری از مورخان که انقلاب را صرفا در تالارهای سیاسی پاریس یا زیر تیغ گیوتین خلاصه می‌کنند، دوربینش را به لایه‌های زیرین اجتماع می‌برد. چیزی که اعتبار این اثر را در ذهن من تثبیت کرد، نگاه جزئی‌نگر و متمایز او به «انقلابِ دهقانی» بود؛ جایی که او ثابت می‌کند انقلاب نه یک حرکت یکپارچه، بلکه سنتزی از چهار انقلاب مجزا (اشرافی، بورژوازی، شهری و دهقانی) است که هرکدام موتور محرک و مطالبات خاص خود را داشتند.  وقتی لوفور را با مورخانی مثل «توکویل» مقایسه می‌کنم، می‌بینم که اگر توکویل بر تداوم ساختار قدرت و تمرکزگرایی تاکید داشت، لوفور بر «روان‌شناسی جمعی» و گرسنگی توده‌ها دست می‌گذارد و نشان می‌دهد که چگونه «ترس بزرگ» در روستاها، ابعاد سیاسی انقلاب را از کنترل نخبگان خارج کرد. این دقت وسواس‌گونه‌ی او در تحلیل ساختار ارضی و پیوند آن با فروپاشی فئودالیسم، به مخاطب اجازه می‌دهد که بفهمد چرا انقلاب فرانسه تا این حد خونین و در عین حال ناگزیر بود. در حالی که مورخان رمانتیک‌تر مثل «میشله» غرق در حماسه‌سرایی پیروزی ملت هستند، لوفور با خونسردی یک دانشمند، تضادهای طبقاتی و فشارهای اقتصادی را کالبدشکافی می‌کند و به ما می‌فهماند که آزادی، پیش از آنکه یک شعار زیبا باشد، نتیجه‌ی مستقیم بحران نان و مالیات بود. خواندن جزئیات مربوط به چگونگی انتقال قدرت از اشرافیت زمین‌دار به بورژوازی نوپا و درگیری بی‌پایان آن‌ها با توده‌های پابرهنه (سان‌کولوت‌ها)، دیدگاهی به من داد که دیگر نمی‌توانم به هیچ واقعه‌ی تاریخی به صورت تک‌بعدی نگاه کنم. لوفور با این اثر به ما می‌آموزد که برای درک یک تغییر بزرگ، نباید فقط به نوک کوه یخ که همان نطق‌های آتشین روبسپیر یا دانتون است نگاه کرد، بلکه باید به اعماق اقیانوس رفت، جایی که فشارهای خردکننده و جریان‌های بی‌صدای اقتصادی و اجتماعی، مسیر حرکت کوه یخ را تعیین می‌کنند. این مجموعه، نه تنها دانش من را درباره‌ی فرانسه، بلکه درک من را از مفهوم قدرت و تحول اجتماعی به کلی دگرگون کرد و نشان داد که چرا لوفور را باید معمار نوین تاریخ‌نگاری انقلاب دانست. این اثر برای هر کسی که می‌خواهد از سطح کلیشه‌های رایج تاریخی فراتر برود و با منطق درونی تغییرات بزرگ بشری آشنا شود، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است.

بودون با توضیح‌هایی که مخالفت با لیبرالیسم را صرفا نتیجه‌ی منافع، عقده یا موقعیت اجتماعی روشنفکران می‌دانند فاصله می‌گیرد و تلاش می‌کند برای این مخالفت، نوعی عقلانیت درونی پیدا کند؛ یعنی بپرسد انسان‌ها با چه دلایلی ممکن است به یک باور برسند، حتی وقتی آن باور از نظر دیگری نادرست باشد. یکی از جنبه‌های روش بودون این است که آدم‌ها همیشه بر اساس اطلاعات کامل و محاسبه‌ی بی‌طرفانه تصمیم نمی‌گیرند، اما این به معنای بی‌منطقی کامل آنان هم نیست. یک باور می‌تواند از مجموعه‌ای از مقدمات قابل فهم و همچنین برداشت‌های نادرست از جهان شکل گرفته باشد. فهمیدن این مسیر، با پذیرفتن نتیجه‌ی آن یکی نیست. با این حال، همین نقطه جایی است که باید از بودون فاصله گرفت. منتقدانی مانند وینسنت سیتو معتقدند اگر رفتار روشنفکران را صرفا از طریق دلایل آگاهانه‌ای که خودشان برای باورهایشان ارائه می‌کنند توضیح دهیم، بخش مهمی از مسئله‌ی جامعه‌شناختی از دست می‌رود؛ زیرا توضیح عقلانی یک باور الزاما تمام نیروهای اجتماعی و ساختاری مؤثر بر شکل‌گیری آن را توضیح نمی‌دهد. از طرف دیگر، کتاب چنان در دفاع از لیبرالیسم وارد میدان می‌شود که گاهی خودِ لیبرالیسم کمتر به عنوان یک موضوع قابل نقد و بیشتر به عنوان پاسخی در برابر خطاهای رقیبان ظاهر می‌شود. همین مسئله نیز در نقدهای کتاب مطرح شده است: تحلیل بودون درباره‌ی ضدلیبرالیسم روشنفکران بحث‌برانگیز و تحریک‌کننده است، اما کتاب به اندازه‌ی کافی به آسیب‌ها و پیامدهای منفی خودِ نظم لیبرال نمی‌پردازد. با وجود این، بودون ما را وادار می‌کند از خود بپرسیم آیا مخالفان یک اندیشه را واقعا فهمیده‌ایم یا فقط برای مخالفتشان توضیحی آماده کرده‌ایم. در طرف مقابل، نقد بودون نیز یادآوری می‌کند که «داشتن دلیل» برای یک باور، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد آن باور چگونه در جامعه شکل گرفته یا چه پیامدهایی به همراه داشته است. به همین دلیل، من این کتاب را بیشتر به‌عنوان تمرینی برای فهمِ منازعه‌ی فکری می‌بینم تا متنی که پاسخ نهاییِ مسئله‌ی رابطه‌ی روشنفکران و لیبرالیسم را در اختیارمان بگذارد.

ارزش کتاب بیشتر در باز کردن یک مناقشه است تا در بستن آن. مسئله‌ی اصلی برایم این شد که اقتصاد را نمی‌توان فقط با نیت‌های اخلاقی سنجید؛ هر نظام اقتصادی باید توضیح دهد تصمیم‌های پراکنده‌ی میلیون‌ها انسان چگونه با یکدیگر هماهنگ می‌شوند، اطلاعات چگونه منتقل می‌شود و هزینه‌ی اشتباه یک تصمیم تا کجا میان دیگران توزیع می‌شود. قیمت نیز در این میان، نوعی زبان اجتماعی است. افزایش قیمت یک محصول می‌تواند هم‌زمان کمبود، تغییر تقاضا، دشواری تولید یا انتظار مردم از آینده را منعکس کند. حذف این سازوکار بدون جایگزین کردن یک نظام اطلاعاتی هم‌سطح، مسئله‌ی اقتصاد را حل نمی‌کند؛ فقط آن را به اتاق‌های تصمیم‌گیری منتقل می‌کند. با این حال، دفاع از بازار وقتی جدی می‌شود که بتواند مسئله‌ی قدرت اقتصادی را هم توضیح دهد. در قسمت مربوط به مالکیت خصوصی هم ممکن است فرد از نظر حقوقی آزاد باشد، اما وابستگی شدید اقتصادی دامنه‌ی انتخاب‌های واقعی او را محدود کند. آزادی قرارداد زمانی معنای کامل‌تری پیدا می‌کند که طرفین از حداقلی از قدرت چانه‌زنی برخوردار باشند. تفاوت درآمدها هم لزوما نشانه‌ی بی‌عدالتی نیست؛ تفاوت استعداد، انتخاب، ریسک‌پذیری، سرمایه و بهره‌وری واقعا وجود دارد. اما این هم به همان اندازه نادرست است که هر تفاوت اقتصادی را نتیجه‌ی شایستگی فردی بدانیم. ثروت درون شبکه‌ای از آموزش، خانواده، قانون، زیرساخت و موقعیت تاریخی شکل می‌گیرد و هیچ فردی تولیدکننده‌ی مستقل همه‌ی شرایط موفقیت خودش نیست. چیزی که همیشه برایم مهم بوده، این است که ممکن است کسی کاملا حق قانونی داشته باشد که مالک چیزی باشد، اما این پرسش همچنان باقی بماند که قدرت ناشی از آن مالکیت چه اثری بر دیگران می‌گذارد. حقوق مالکیت برای جلوگیری از تعرض ضروری‌اند، اما خودشان نیازمند نهادی هستند که حدود و ضمانت اجرای آن‌ها را تعیین کند. از سوی دیگر، دولت هم موجودیتی است که بتواند با یک تصمیم اداری همه‌ی ناکارآمدی‌های بازار را اصلاح کند. دولت از انسان‌هایی تشکیل شده که همان محدودیت اطلاعاتی، انگیزه‌های شخصی و خطاهای شناختی را دارند. تفاوت فقط در مقیاس است؛ خطای یک فرد ممکن است زندگی خودش را تغییر دهد، اما خطای یک نهاد عمومی می‌تواند به میلیون‌ها نفر منتقل شود. مسئله‌ی یارانه و حمایت اجتماعی نیز به نظرم با دوگانه‌ی ساده‌ی «دولت خوب یا بازار خوب» قابل فهم نیست. جامعه‌ای که اجازه می‌دهد انسان در بیماری، فقر شدید یا ناتوانی کامل سقوط کند، با مسئله‌ی همبستگی اجتماعی روبه‌روست. در عین حال، حمایتی که هیچ رابطه‌ای با توانمندسازی ندارد می‌تواند وابستگی را تثبیت کند و انگیزه‌ی خروج از وضعیت موجود را کاهش دهد. تجربه‌ی قرن بیستم برای من یک نکته‌ی دیگر را روشن کرده است: هرجا دولت قرار است خیر عمومی را به نمایندگی از همه تعریف کند، باید پرسید چه کسی قدرت تعریف «خیر» را به دست می‌آورد. این مسئله به آزادی وجدان، سبک زندگی و حق متفاوت بودن هم مربوط می‌شود. اقتصاد متمرکز اگر با تمرکز فرهنگی و سیاسی همراه شود، خطرش چند برابر می‌شود. در مقابل، بازار می‌تواند منابع را با کارآمدی بیشتری تخصیص دهد و هم‌زمان به ترجیحات و خواسته‌هایی پاسخ دهد که الزاما ارزشمندترین خواسته‌های انسانی نیستند. اینکه مردم حاضرند برای چیزی پول بپردازند، فقط درباره‌ی تقاضای آن‌ها اطلاعات می‌دهد؛ درباره‌ی ارزش اخلاقی آن کالا یا رفتار، حکم نهایی صادر نمی‌کند. برای همین، من میان «اقتصاد بازار» و «جامعه‌ی بازار» تفاوت مهمی می‌بینم. اولی یک سازوکار برای هماهنگی اقتصادی است؛ دومی وضعیتی است که در آن منطق مبادله کم‌کم به معیار سنجش همه‌چیز تبدیل می‌شود. وقتی موفقیت انسان فقط با درآمد، بهره‌وری و قدرت خرید سنجیده شود، حتی آزادی اقتصادی هم می‌تواند به نوعی فقر معنایی منجر شود. در نهایت، نقد جدی سوسیالیسم برای من زمانی ارزشمند است که به دفاع ساده‌لوحانه از سرمایه‌داری ختم نشود. شکست برنامه‌ریزی متمرکز دلیل کافی برای عادلانه بودن هر شکل از بازار نیست؛ همان‌طور که وجود فقر یا نابرابری در سرمایه‌داری نیز به‌خودی‌خود مالکیت خصوصی را باطل نمی‌کند. مسئله‌ی واقعی، پیدا کردن نهادی است که هم اطلاعات پراکنده‌ی جامعه را جدی بگیرد، هم قدرت را مهار کند، هم امکان تحرک اجتماعی را حفظ کند و هم انسان را به یک واحد تولید و مصرف تقلیل ندهد. شاید مهم‌ترین چیزی که از این بحث برای خودم باقی ماند همین تفکیک باشد: آزادی اقتصادی، برابری، عدالت و رفاه یک مفهوم واحد نیستند و گاهی حتی با یکدیگر تنش پیدا می‌کنند. بلوغ سیاسی از جایی آغاز می‌شود که حاضر باشیم این تعارض‌ها را همان‌طور که هستند ببینیم و برای رسیدن به یک پاسخ ایدئولوژیک، پیچیدگی واقعیت را حذف نکنیم.

«فولبروک، فهم تاریخ وایمار را به رابطه‌ی میان ساختارهای تاریخی و کنش انسان‌ها پیوند می‌دهد و تأکید می‌کند که شرایط اجتماعی و سیاسی، امکان‌های پیش روی افراد را شکل می‌دهند، اما رفتار و تصمیم شخصیت‌های تاریخی نیز می‌تواند مسیر این شرایط را تغییر دهد. از این منظر، تاریخ نه محصول ساختارهایی کاملاً مستقل از انسان است و نه حاصل اراده‌ی چند فرد؛ بلکه از تعامل مداوم میان زمینه‌ی تاریخی و کنش انسان‌ها شکل می‌گیرد.»

«واقعیت این است که روابط بین حزب کمونیست آلمان و حزب روسیه بین سال‌های 1919 و 1922 تقریبا پیوسته از همان الگو پیروی می‌کرد: درگیری شدید در سطح پیشنهادهای ارائه‌شده یا ابتکارات اعمال‌شده از سوی آلمانی‌ها؛ انتقاد شدید رهبران هیئت اجرایی بین‌الملل؛ و سپس مداخله‌ی لنین، که ضمن انتقادات رسمی، ابتکار آلمانی‌ها را قابل‌قبول ارزیابی می‌کرد و خواستار باز شدن بحث می‌شد. به نظر می‌رسد لنین در میان رهبران بین‌الملل و حزب روسیه تنها کسی بوده است که به ابتکارات و مشکلات آلمان توجه می‌کرد و می‌کوشید نه مصالحه، بلکه سنتزی را تحقق بخشد و نومیدانه علیه انشعابات در حزب کمونیست آلمان مبارزه می‌کرد؛ در این میان تروتسکی همیشه از او پیروی می‌کرد یا با او موافق بود.»

«در عوض سرنوشت روسیه در دست پادشاهی لجوج و کوته‌بین بود که ایمانی خلل‌ناپذیر به ارزش‌های خودکامگی برای روسیه داشت و حتی از پس درک دریای معضلات زمانه‌اش هم برنمی‌آمد، چه رسد به حل‌وفصل‌شان.»

«جامعه‌ای که برای حمایت از فرد بنا شده بود، بر اساس قراردادی اولیه بود که آزادانه بین شهروندانش منعقد شده بود؛ به همین ترتیب حاکمیت دولتی بر پایه قراردادی بین مردم مختار و نمایندگان آنها استوار است و وظیفه دارد تا از حقوق لاینفک مردم که از سوی خداوند به ایشان اعطا شده، صیانت کند.»

«بیش از هر چیز باید این را بپذیریم که جماعت روشنفکران یک دستهٔ ناهمسان ناهمجور است. از این بدنه، یک مشت کسانی‌اند که عقاید و نظریاتی درست می‌کنند که دغدغهٔ انسان و جامعه را دارد: اینان روشنفکران تولیدگرند؛ قوم دیگر کسانی‌اند که بیشتر مصرف‌کنندهٔ این عقایدند: همچون خیلی از آموزگاران دبیرستان‌ها؛ و دستهٔ سومی هم هست که تو کار پخش این عقایدند، یعنی میان تولید‌کننده‌ها و مشتری‌ها انگار نقش واسطه را دارند: مثل خبرنگاران رسانه‌ها. گفتن ندارد که انواع ترکیبی از این اقسام هم موجود است، مثلا روشنفکر توزیع‌گر می‌تواند از شهرت و اعتبار خود استفاده کند تا نیم‌رخ یک متفکر را از خود نشان بدهد؛ برعکس، روشنفکر مولد و متفکر هم می‌تواند ظاهر یک واسطه، یعنی یک عنصر رسانه‌ای، را به خود بگیرد تا بتواند، بدون متهم‌شدن به از خود تعریف کردن، عقایدش را تبلیغ کند. این یک پلوتیک یا همان شگرد مجرِّب و مورد توصیه است، خصوصا در دورهٔ «تورم فرهنگی» که عرضهٔ تولیدات فرهنگی خیلی زیاد است، و نمی‌توان نشست و امید برد که چشم مردم، همینطور خودبه‌خود، به این کتاب یا آن اثر بیفتد بگذریم، داشتم می‌گفتم که در این ابتدای بحث باید ملتلفت این باشیم که روشنفکر جماعت آن‌طور هم «یک جماعت» نیست. نکتهٔ دومی که باید به آن توجه کرد این است که کلمه‌های «لیبرال» و «لیبرالیسم» هم وضوح کافی و آنی ندارند.»

«کیمبال از متفکر آلمانی؛ هانس بلومنبرگ، نقل می‌کند: اگر یک هدف نهایی فوری برای تاریخ وجود داشته باشد، آن‌گاه کسانی که باور دارند از آن هدف مطلع‌اند و ادعا می‌کنند به دنبال تبلیغ دستاوردهایش هستند، مشروعیت دارند تا از تمام کسانی که از آن خبر ندارند، به عنوان ابزارهایی صرف استفاده کنند. زمانی که این باور جا افتاد که راه‌حل نهایی یک گزینه است، بدون شک فردی توتالیتر، هیتلر یا استالینی، از آن ایدئولوژی گریز‌ناپذیری تاریخی برای توجیه هر وسیله لازمی استفاده خواهد کرد.»