دموکراسی بدون دموکرات ها؟ سیاست داخلی جمهوری وایمار

در بسیاری از آثاری که درباره‌ی فروپاشی جمهوری‌ها و ظهور حکومت‌های اقتدارگرا نوشته شده، توجه اصلی به لحظه‌ی نهایی معطوف است. اما آنچه برای من جالب‌تر است، دوره‌ای است که هنوز همه‌چیز ظاهرا سر جای خودش قرار دارد و فرسایش از درون اتفاق می‌افتد. در مطالعات مربوط به جمهوری وایمار، بارها با مسئله‌ی بحران اقتصادی، بی‌ثباتی سیاسی و قطبی‌شدن جامعه روبه‌رو می‌شویم. کنار هم گذاشتن این آثار یک نکته‌ی مهم را روشن می‌کند: در چنین شرایطی جامعه وارد وضعیتی می‌شود که در آن خودِ قواعد دموکراتیک دیگر بدیهی به نظر نمی‌رسند. این مسئله را امروز هم می‌توان در شکل دیگری دید. در فضای شبکه‌های اجتماعی، مثلا یک خبر نادرست می‌تواند در چند ساعت میلیون‌ها بار دیده شود، بعد گروه‌های سیاسی مختلف آن را مطابق روایت خود بازنویسی کنند و در نهایت حتی تکذیب رسمی هم نتواند اثر اولیه را کاملا از بین ببرد. در اینجا مسئله این است که وقتی مردم دیگر درباره‌ی ابتدایی‌ترین واقعیت‌ها توافق ندارند، گفت‌وگوی سیاسی هم کم‌کم جای خود را به جنگ روایت‌ها می‌دهد. از طرف دیگر، خودم همیشه نسبت به این تصور که «مردم اگر ناراضی باشند حتما انتخاب درست‌تری خواهند کرد» محتاط بوده‌ام. نارضایتی واقعی است و باید جدی گرفته شود، اما نارضایتی به‌تنهایی معیار تشخیص راه‌حل نیست. انسان ممکن است از وضع موجود خسته باشد و دقیقا به همین دلیل به وعده‌ای جذب شود که مسئله را بیش از اندازه ساده می‌کند. نمونه‌ی معاصر دیگر؛ تبدیل رقیب سیاسی به تهدیدی برای موجودیت جامعه است. وقتی هر انتخابات به شکلی روایت شود که پیروزی طرف مقابل مساوی با نابودی کشور یا آینده‌ی مردم باشد، دیگر شکست انتخاباتی معنای عادی خود را از دست می‌دهد. در چنین فضایی، پذیرش نتیجه دشوارتر می‌شود و سیاست به نوعی مبارزه‌ی وجودی تبدیل می‌شود. در اینجا دموکراسی؛ به نوع رفتاری بستگی دارد که انسان‌ها درون آن نهادها با رای موافق و مخالف حضور دارند. ممکن است یک نظام سیاسی از بیرون هنوز دموکراتیک به نظر برسد، در حالی که عادت‌های لازم برای ادامه‌ی دموکراسی آرام‌آرام در حال فرسوده شدن باشند.