بوروکراسی

چیزی که در زندگی شخصی خودم بارها تجربه کرده‌ام، این است که وقتی یک کار از اختیار یک نفر خارج می‌شود و میان چند مرحله‌ی رسمی می‌چرخد، دیگر هیچ‌کس احساس نمی‌کند نتیجه واقعا به او مربوط است. هرکس فقط بخش خودش را انجام داده و در نهایت، مسئولیتی شکل گرفته که صاحب مشخصی ندارد. همین تجربه‌ی ساده باعث شد بوروکراسی را بیشتر از زاویه‌ی رابطه‌ی انسان با تصمیم ببینم تا حجم کاغذ و مقررات. گاهی برای انجام کاری که از نظر من کاملا روشن است، باید توضیحی را به کسی بدهم که خودش اختیار حل مسئله را ندارد و او هم مرا به مرحله‌ی دیگری ارجاع می‌دهد. چیزی که آزاردهنده است، این است که منطق تصمیم‌گیری دیگر از خودِ مسئله نمی‌آید و از مسیری می‌آید که سازمان از قبل برای عبور آن مسئله تعیین کرده است. این همان جایی است که نقد میزس برایم جدی می‌شود: وقتی رویه جای قضاوت را بگیرد، حتی آدم‌های کارآمد هم ممکن است در مجموع نتیجه‌ی ناکارآمدی ایجاد کنند. به عنوان مثال در خرید کتاب هم نمونه‌ی دیگری از همین مسئله را دیده‌ام. گاهی انتخابی که برای من کاملا روشن است، در یک ساختار متمرکز می‌تواند با معیارهایی سنجیده شود که هیچ ارتباطی با نیاز واقعی من ندارند؛ چون تصمیم‌گیرنده اطلاعاتی را ندارد که من در موقعیت خودم دارم. میزس دقیقا به همین پراکندگی دانش توجه می‌کند و نشان می‌دهد که مسئله‌ی تصمیم‌گیری، دانستنِ اینکه چه تصمیمی باید گرفته شود، خودش مسئله‌ای مستقل است. حتی ممکن است افرادی که در ساختار یک بوروکراسی کار می‌کنند کاملا مسئول و دلسوز باشند، اما ساختار به شکلی باشد که رفتار عقلانی هر فرد، در مجموع نتیجه‌ای غیرعقلانی بسازد. در اینجا مسئله از سطح اخلاق فردی عبور می‌کند و متوجه خود سازوکار می‌شود. البته من با این بخش از نگاه میزس هم احتیاط دارم که مبادا نقد بوروکراسی ما را به این تصور برساند که هر تصمیم غیرمتمرکزی الزاما بهتر است. بازار هم می‌تواند خطا کند و انسان‌ها همیشه تصمیم‌های سنجیده نمی‌گیرند. ارزش استدلال میزس بیشتر در این است که: هیچ مرکز تصمیم‌گیری نباید درباره‌ی دانشی که در اختیارش نیست، بیش از اندازه مطمئن باشد. حتی چیزی که در ابتدا مزیت بوروکراسی به نظر می‌رسد، یعنی قابل پیش‌بینی بودن رفتار سازمان، می‌تواند در شرایطی به نقطه‌ضعف تبدیل شود. من ترجیح می‌دهم بدانم یک فرآیند چگونه پیش می‌رود، اما وقتی شرایط تغییر کرده و همان فرآیند بدون توجه به واقعیت ادامه پیدا می‌کند، نظم دیگر لزوما نشانه‌ی عقلانیت نیست. چون مسئله‌ی عمیق‌تر، حد و مرز دانایی در تصمیم‌گیری است. هرجا انسانی یا نهادی تصور کند می‌تواند واقعیت پیچیده‌ی دیگران را از پشت یک دستورالعمل، به‌طور کامل ببیند، احتمالا بخشی از واقعیت را از همان ابتدا از دست داده است.