توتالیتاریسم

قدرت سیاسی تا وقتی فقط قرار است بر رفتار انسان اثر بگذارد، یک مسئله است؛ اما وقتی بخواهد به ذهن، روابط، زبان و حتی برداشت انسان از واقعیت دسترسی پیدا کند، دیگر با حکومت کردن به معنای معمول کلمه روبه‌رو نیستیم. آدم‌ها نیز فقط به دلیل اعتقاد به یک ایده وارد جمع‌ها نمی‌شوند؛ گاهی بخاطر نیاز به دیده شدن و داشتن جایگاهی مشخص، از خود عقیده نیرومندتر است. آرنت در تحلیل توده‌ها دقیقا به همین خلأ اجتماعی توجه می‌کند؛ جایی که انزوا می‌تواند انسان را آماده‌ی پیوستن به یک حرکت فراگیر کند. از طرف دیگر، به نظرم هیچ چیز به اندازه‌ی یک توضیح ساده برای یک جهان پیچیده وسوسه‌کننده نیست. ایدئولوژی دقیقا همین جذابیت را پیدا می‌کند: برای تاریخ، جامعه و رفتار انسان یک منطق کلی می‌سازد و به پیروانش احساس فهمیدن می‌دهد. و خطر هم از جایی آغاز می‌شود که این احساس فهمیدن، جای مواجهه‌ی واقعی با جهان را بگیرد. باید بدانیم در سیاست، دروغ، گاهی با تکرار آن‌قدر زیاد یک روایت اتفاق می‌افتد که دیگر نیازی به اثبات خودش احساس نمی‌کند. آرنت، تبلیغات توتالیتاریستی را از همین منظر بررسی می‌کند و برای ما این پرسش را باقی می‌گذارد که انسان تا چه اندازه می‌تواند در برابر چیزی که دائما می‌شنود، استقلال ذهنی خود را حفظ کند. یکی از نکات مهم کتاب، نقش «دشمن عینی» است؛ مفهومی که نشان می‌دهد در یک نظام ایدئولوژیک، ممکن است انسان به دلیل چیزی که هست یا نماینده‌ی آن تلقی می‌شود، مجرم شناخته شود. این تغییر بسیار عمیق است، چون فقط هویت اوست که پیشاپیش درباره‌اش حکم می‌دهد. مشخصا ترور هم در چنین ساختاری، وسیله‌ای برای ایجاد جهانی تبدیل می‌شود که در آن هیچ‌کس نمی‌داند نوبت چه کسی خواهد رسید. و ترس؛ رابطه‌ی انسان با دیگری را تخریب می‌کند. چرا که پلیس مخفی؛ جامعه را به مکانی تبدیل می‌کند که در آن اعتماد ارزش خود را از دست می‌دهد. وقتی احتمال نظارت همه‌جا حاضر باشد، انسان به روابط خودش هم با سوءظن نگاه می‌کند. جامعه‌ای که در آن اعتماد از میان رفته باشد، پیشاپیش بخش مهمی از امکان مقاومت جمعی خود را از دست داده است. اردوگاه‌ها اما نشان می‌دهند که قدرت می‌تواند از سرکوب سیاسی هم فراتر برود. آرنت آن‌ها را مکانی برای نابودی تدریجی فردیت می‌بیند؛ جایی که انسان ابتدا حقوقش را از دست می‌دهد، بعد جایگاه اجتماعی‌اش و سرانجام آن بخش از وجودش که او را به عنوان یک فرد یگانه تعریف می‌کند. این نگاه برای من معنای «حقوق بشر» را هم دشوارتر می‌کند. انسان ممکن است از نظر اخلاقی صاحب حقوق باشد، اما اگر از یک جهان سیاسی که آن حقوق را تضمین کند کنار گذاشته شود، در عمل با وضعیتی بسیار شکننده‌تر روبه‌رو خواهد شد. آرنت، ما را به فکر کردن درباره‌ی تنهایی و انزوا وادار می‌کند. انسان منزوی؛ بخشی از امکان تجربه‌ی یک واقعیت مشترک را نیز از دست داده است. شاید به همین دلیل یک سیاست سالم به انسان‌هایی احتیاج دارد که هنوز بتوانند با یکدیگر حرف بزنند و در عین اختلاف، در یک جهان مشترک باقی بمانند. در یک جمله؛ توتالیتاریسم بیشتر از تاریخ نازیسم و استالینیسم، شکنندگی چیزهایی را نشان می‌دهد که معمولا بدیهی فرضشان می‌کنیم.

کتاب جذاب برای علاقمندان به مباحث سیاسی و جامعه شناختی. این کتاب را نصفه خواندم و همچنان جلو چشممه که آماده اش رو بخونم