توتالیتاریسم و طرفداران آن

مسئله اصلی‌ کتاب را نمی‌توان فقط در سیاست جست‌وجو کرد. بلکه میل انسان به داشتن یک پاسخ نهایی هم مطرح ‌می‌شود؛ همان لحظه‌ای که پیچیدگی جهان دیگر قابل تحمل نیست و آدم ترجیح می‌دهد یک توضیح کامل داشته باشد، حتی اگر برای حفظ آن توضیح مجبور شود بخشی از واقعیت را نادیده بگیرد. شاید بسیاری از خطاهای بزرگ فکری از جایی آغاز می‌شوند که نظریه دیگر برای فهمیدن جهان به کار نمی‌رود و جهان باید خودش را با نظریه هماهنگ کند. کولاکوفسکی از این منظر با یک وسوسه‌ی قدیمی ذهن انسان درگیر است: تبدیل تاریخ به داستانی که پایانش از ابتدا معلوم باشد. وقتی گذشته چنین خوانده شود، شکست‌ها دیگر شکست نیستند، قربانیان در خدمت ضرورت تاریخی قرار می‌گیرند و اتفاقاتی که می‌توانستند مسیر دیگری پیدا کنند، بعد از وقوعشان اجتناب‌ناپذیر جلوه می‌کنند. همین نگاه، ارزش مفهوم «مسئولیت» را برایمان برجسته‌تر می‌کند. اگر همه‌چیز محصول نیروهای تاریخی، طبقاتی یا اقتصادی تلقی شود، جای فرد در میان این ضرورت‌ها کجاست؟ توضیح دادن رفتار انسان با شرایطش ضروری است، اما توضیح هرگز نباید به حذف مسئولیت تبدیل شود. آدمی درون تاریخ زندگی می‌کند، اما همین آدم است که تصمیم می‌گیرد که موافق باشد یا مخالف. یکی از موضوعات تجربه‌ی قرن بیستم، عادی شدن تدریجی اموری است که در ابتدا غیرقابل‌قبول به نظر می‌رسند. هیچ جامعه‌ای یک‌باره به جایی نمی‌رسد که دروغ و خشونت را طبیعی بداند؛ چرا که زبان تغییر می‌کند و انسان کم‌کم برای چیزی که زمانی از آن شرم داشت، واژه‌ای قابل‌قبول پیدا می‌کند. کولاکوفسکی از همین زاویه اهمیت دارد که حاضر نیست میان زیبایی آرمان و کارنامه‌ی تاریخیِ پیروان آن یکی را به نفع دیگری قربانی کند. عدالت و برابری ارزش‌هایی واقعی‌اند؛ اما هیچ ارزش اخلاقی‌ای چنان مقدس نیست که بتوان به نام آن انسان مشخصی را نادیده گرفت. آرمانی که برای تحقق خودش به بی‌ارزش شدن انسان‌های واقعی احتیاج پیدا کند، در بنیادی‌ترین معنای اخلاقی دچار بحران شده است. این مسئله فقط متعلق به ایدئولوژی‌های بزرگ نیست. در زندگی عادی هم گاهی یک عقیده آن‌قدر برایمان مهم می‌شود که اطلاعات ناسازگار را حذف می‌کنیم تا تصویر قبلی‌مان دست‌نخورده باقی بماند. انسان گاهی ابتدا واقعیت را برای حفظ تصویری که از خودش ساخته، سانسور می‌کند. چون سازوکار ذهنی می‌تواند بسیار آشناتر از چیزی باشد که در تاریخ سیاسی تصور می‌کنیم. از طرف دیگر، تجربه‌ی شوروی یک نکته‌ی مهم درباره‌ی نهادها به ما یادآوری می‌کند: هیچ ساختاری را نمی‌توان فقط بر اساس نیت کسانی که آن را ایجاد کرده‌اند ارزیابی کرد. باید دید قدرت درون آن چگونه توزیع می‌شود، و چه سازوکاری امکان تصحیح خطا را دارد. نظامی که برای خطای رهبر یا حزب هیچ راه برگشتی باقی نمی‌گذارد، حتی با بهترین شعارها نیز به‌شدت آسیب‌پذیر است. نقد کولاکوفسکی البته خودش نباید به یک قطعیت تازه تبدیل شود. او در فاصله گرفتن از مارکسیسم ارتدوکس به یکی از جدی‌ترین منتقدان آن بدل شد، اما ارزش کارش دقیقا زمانی بیشتر است که آن را به معنای رد تمام سنت چپ نخوانیم. نقد یک ایدئولوژی زمانی جدی است که بتواند میان عناصر فکری آن تفکیک ایجاد کند؛ نمی‌توان نقد استالینیسم را بدون واسطه به نفی عدالت اجتماعی رساند. عمیق‌ترین مسئله‌ی کتاب هم شاید همین توانایی تفکیک کردن باشد. می‌توان هم از برابری دفاع کرد و هم با دولت مطلقه مخالف بود؛ چون هیچ نظریه‌ای آن‌قدر بزرگ نیست که انسان‌های واقعی را در حاشیه قرار دهد.